Als student aan de ULB ontpopt Vandervelde zich onder invloed van twee progressieve professoren tot socialistisch militant. Hij ligt mee aan de basis van het Verklaring van Quaregnon, jarenlang de officiële doctrine van het Belgische socialisme. In de jaren na 1894 wordt Vandervelde een van de grote boegbeelden van de BWP. Hij vormt haar om van een door straatprotest gekenmerkte beweging tot een salonfähige regeringspartner. Vandervelde zet zich vooral in voor de invoering van het algemeen stemrecht. Samen met de christen-democraten maakt hij een belangrijk deel van de wetgeving van de jaren twintig. En als partij-intellectueel pleit hij in een periode van plansocialisme en een nationalistisch buitenlands beleid voor een neomarxistisch socialisme en internationale solidariteit. Niet dat Vandervelde een dogmaticus is. In de beste Belgische traditie laveert hij tussen harde standpunten en verregaande compromissen.

Zijn roepnaam 'de Patron' zegt het allemaal: Emile Vandervelde was een geboren leider. De Brusselse socialist Louis de Brouckère herinnerde zich hoe hij de elfjarige Vandervelde op het strand van Blankenberge leerde kennen. In een wedstrijdje om het grootste zandkasteel te bouwen blonk Vandervelde uit in het systematisch delegeren van het werk. Al kan het ook dat de jonge Vandervelde zijn eigen onhandigheid wilde camoufleren. Volgens diezelfde de Brouckère kon hij immers ontzettend onbeholpen overkomen. 'Je zou hem moeten zien in een station waar hij helemaal alleen valiezen moet bewaren, een kaartje kopen en een plaats reserveren in een restauratiewagen. Daarin was hij heel onhandig. In wondere tegenspraak met de knappe wijze waarop hij het partijapparaat of een ministerieel departement kon beheren.'